AKTARIM: BİREYSEL BİR OLGU MU, PSİKOSOSYAL BİR FENOMEN Mİ?

AKTARIM: BİREYSEL BİR OLGU MU, PSİKOSOSYAL BİR FENOMEN Mİ?

Mustafa Mutlu

ÖZET

Aktarım, psikanalitik kuramın en temel kavramlarından biri olarak, danışanın geçmiş ilişkilerinden taşıdığı duygu, beklenti ve ilişki örüntülerini terapiste yöneltmesi biçiminde tanımlanmaktadır. Freud'un aktarımı bastırılmış dürtülerin ve bilinçdışı çatışmaların yeniden sahnelenmesi olarak açıklayan yaklaşımı, zaman içerisinde nesne ilişkileri kuramı, bağlanma kuramı, kendilik psikolojisi ve ilişkisel psikanaliz gibi kuramsal gelişmelerle önemli ölçüde genişlemiştir. Günümüzde aktarım yalnızca bireyin iç dünyasının bir yansıması olarak değil; aile, kültür, toplumsal roller ve kişilerarası deneyimlerle biçimlenen çok katmanlı bir psikososyal süreç olarak değerlendirilmektedir.
Bu derleme, aktarım kavramının klasik psikanalitik bakış açısından çağdaş psikodinamik yaklaşımlara uzanan dönüşümünü incelemeyi amaçlamaktadır. Literatür incelendiğinde, aktarımın bireysel psikolojik süreçlerle sınırlı olmayan; gelişimsel, kültürel ve toplumsal bağlam içerisinde şekillenen dinamik bir fenomen olduğu görülmektedir. Bu kuramsal dönüşüm, terapi ilişkisinin yalnızca geçmişin tekrar edildiği bir alan değil, aynı zamanda yeni ilişki deneyimlerinin oluştuğu dönüştürücü bir sosyal ortam olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: Aktarım, Psikanaliz, Psikodinamik Psikoterapi, Bağlanma, Kendilik Psikolojisi, İlişkisel Psikanaliz

GİRİŞ

Aktarım (transference), psikodinamik psikoterapinin temel yapı taşlarından biridir. Psikanalitik literatürde ilk kez Freud (1912) tarafından sistematik biçimde ele alınan bu kavram, danışanın geçmişte önemli kişilerle yaşadığı duygu ve ilişki örüntülerini terapiste yöneltmesini ifade etmektedir. Freud'a göre aktarım, bilinçdışı çatışmaların terapi ilişkisinde yeniden canlanmasını sağlayan temel mekanizmadır.
Ancak psikanalitik kuramın gelişimiyle birlikte aktarım kavramı önemli ölçüde genişlemiştir. Günümüzde danışanın terapi odasında yaşadığı duygular yalnızca bireysel iç çatışmaların değil; erken bağlanma deneyimlerinin, aile sistemlerinin, kültürel normların ve toplumsal ilişkilerin de etkisiyle anlaşılmaktadır. Böylece aktarım, yalnızca geçmişin tekrarı olmaktan çıkarak bireyin sosyal dünyasının terapi ilişkisinde yeniden örgütlenmesi olarak görülmeye başlanmıştır.
Bu çalışma, aktarım kavramının Freud'dan başlayarak güncel psikodinamik yaklaşımlara kadar geçirdiği kuramsal dönüşümü incelemekte ve aktarımın bireysel bir olgu olmanın ötesinde psikososyal bir fenomen olarak nasıl anlam kazandığını tartışmaktadır.

FREUD'UN AKTARIM ANLAYIŞI: Bilinçdışının Yeniden Sahneye Çıkışı

Freud (1912), aktarımı başlangıçta tedavi sürecinde ortaya çıkan bir direnç olarak değerlendirmiştir. Danışan, geçmişte anne, baba ya da diğer önemli kişilerle yaşadığı çatışmaları terapiste yöneltmektedir. Terapist, danışanın bilinçdışındaki bu tekrar örüntülerinin görünür hâle geldiği kişi konumundadır.
Freud'a göre terapi odasında yaşanan yoğun sevgi, öfke, bağımlılık ya da düşmanlık duyguları çoğu zaman terapiste ait değildir; bunlar geçmiş ilişkilerin bugüne taşınmış temsilidir.

Klinik Örnek
Babasından sürekli eleştiri gören bir danışanın, terapistin tarafsız bir sessizliğini "beni yine yargılıyor" biçiminde algılaması klasik aktarım örneğidir. Gerçekte terapist eleştirmemektedir; danışan geçmiş deneyimini bugünkü ilişkiye taşımaktadır.

Freud'un yaklaşımı, aktarımı büyük ölçüde bireyin iç dünyası üzerinden açıklamaktadır. Ancak sonraki kuramcılar, bu açıklamanın kişilerarası ve sosyal boyutları yeterince kapsamadığını ileri sürmüşlerdir.

BAĞLANMA KURAMI: Aktarımın Gelişimsel Temelleri

John Bowlby'nin geliştirdiği bağlanma kuramı, aktarımı erken çocuklukta oluşan içsel çalışma modelleri çerçevesinde yeniden yorumlamıştır. Bebeklik döneminde bakım verenle kurulan ilişki, bireyin sonraki tüm ilişkilerine rehberlik eden beklenti sistemlerini oluşturmaktadır (Bowlby, 1988).
Fonagy ve çalışma arkadaşları (2002), bu modellerin terapi ilişkisinde yeniden etkinleştiğini belirtmektedir. Terapist, danışan için güvenli ya da güvensiz bağlanma figürü olarak deneyimlenebilir.

Klinik Örnek
Kaçıngan bağlanan bir danışan, terapi ilerledikçe seansları önemsiz göstermeye başlayabilir. Bu davranış çoğu zaman terapiste yönelik ilgisizlik değil, yakınlık karşısında gelişmiş eski savunmaların yeniden etkinleşmesidir.

Bu bakış açısı, aktarımı yalnızca bilinçdışı dürtülerle değil, gelişimsel ilişkilerle de açıklamaktadır.

NESNE İLİŞKİLERİ KURAMI: İçselleştirilmiş İlişkilerin Yeniden Yaşanması

Fairbairn, bireyin dürtülerden çok ilişki arayışında olduğunu savunmuştur. Böylece aktarım, ilişki ihtiyaçlarının yeniden kurulması olarak görülmektedir.
Winnicott ise terapistin "yeterince iyi nesne" işlevi görebileceğini belirtmiştir.

Klinik Örnek
Çocukluğunda tutarsız bakım gören bir danışan, terapisti bazen tamamen güvenilir, bazen tamamen değersiz biri olarak algılayabilir. Bu bölünmüş algılar erken nesne ilişkilerinin yeniden canlanmasıdır.

JAMES MASTERSON: Terk Depresyonu ve Aktarım

Masterson (1988), özellikle borderline ve narsisistik kişilik yapılanmalarında aktarımın merkezine terk edilme korkusunu yerleştirmiştir.
Ona göre terapi ilerledikçe danışan, çocuklukta yaşayamadığı ayrılık ve yas deneyimlerini terapistle yeniden yaşamaktadır. Terapistin görevi, bu yoğun duygular karşısında ilişkiyi sürdürebilecek dayanıklılığı göstermektir.

Klinik Örnek
Danışan, tatil arasından önce "Beni bırakıyorsunuz." diyebilir. Terapist bunu yalnızca bugünkü ayrılık olarak değil, eski terk deneyimlerinin yeniden canlanması olarak ele alır.

Masterson'ın yaklaşımı aktarımın aile ilişkileri kadar gelişimsel travmalarla da bağlantılı olduğunu göstermektedir.

OTTO KERNBERG: Aktarım Odaklı Psikoterapi 

Kernberg (1984), aktarımı terapi sürecinin temel çalışma alanı olarak tanımlamaktadır.
Borderline örgütlenmede danışan, bölünmüş kendilik ve nesne temsillerini terapiste yöneltmektedir. Terapist bu karşıt temsilleri yorumlayarak bütünleşmeye katkıda bulunur.
Aktarım Odaklı Psikoterapi'de (TFP) terapistin sınırları koruması büyük önem taşımaktadır.

Klinik Örnek
Danışan bir hafta terapisti "mükemmel", ertesi hafta "tamamen kötü" biri olarak görebilir. Bu dalgalanma, terapistin kişiliğinden çok danışanın içsel nesne örgütlenmesini yansıtmaktadır.

HEİNZ KOHUT: Kendilik Psikolojisi 

Kohut'a göre danışan terapiste;
aynalanma,
idealleştirme,
ikizlik
ihtiyaçlarını yöneltebilir.
Burada terapist yalnızca yorum yapan biri değil, empatik bir kendilik nesnesidir.

Klinik Örnek
Danışan küçük başarılarını terapistle paylaşırken yoğun onay bekleyebilir. Amaç bu ihtiyacı eleştirmek değil, altında yatan eksik aynalanma deneyimini anlamaktır.
Kohut'un yaklaşımı, aktarımın gelişimsel çevreyle yakından ilişkili olduğunu vurgulamaktadır.

İLİŞKİSEL PSİKANALİZ: Ortak üretilen aktarım

Stephen Mitchell ve Lewis Aron, aktarım anlayışında önemli bir paradigma değişikliği oluşturmuştur.
İlişkisel psikanalize göre aktarım yalnızca danışanın ürettiği bir süreç değildir; terapist ve danışanın birlikte oluşturduğu ilişki alanının ürünüdür (Mitchell, 1988).
Terapist tamamen tarafsız bir gözlemci değildir. Kendi varlığı, ilişkiyi kaçınılmaz biçimde etkilemektedir.

Klinik Örnek
Danışanın "Beni dinlemiyorsunuz." demesi bazen yalnızca geçmiş deneyim olmayabilir. Terapistin gerçekten dalgın olduğu bir an da bu deneyime katkıda bulunabilir.
Bu yaklaşım, aktarımın kültürel ve kişilerarası bağlamını en güçlü biçimde vurgulayan kuramlardan biridir.

AKTARIMIN PSİKOSOSYAL BOYUTU

Literatürdeki kuramsal gelişim incelendiğinde ortak bir eğilim dikkat çekmektedir: aktarım giderek bireysel açıklamalardan psikososyal açıklamalara doğru genişlemektedir.

Aktarımın şekillenmesinde;
erken çocukluk deneyimleri,
ebeveyn ilişkileri,
bağlanma örüntüleri,
kültürel normlar,
toplumsal cinsiyet rolleri,
sosyal travmalar,
kuşaklararası aktarım
önemli rol oynamaktadır.

Örneğin otoriter kültürde yetişmiş bir birey, terapistin sınır koymasını kolaylıkla cezalandırılma olarak deneyimleyebilir. Bu yalnızca aile geçmişiyle değil, kültürel öğrenmelerle de ilişkilidir.
Benzer şekilde göç deneyimi yaşamış bireylerde aidiyet temaları terapi ilişkisinde yeniden ortaya çıkabilir.
Dolayısıyla aktarım, bireyin sosyal dünyasının terapi odasında yeniden örgütlenmesi olarak düşünülebilir.

TARTIŞMA

Masterson terk depresyonunu,
Kernberg kişilik örgütlenmesini,
Kohut empatik onarımı,
Mitchell ise ilişkinin ortak üretimini vurgulamıştır.

Bu dönüşüm, psikoterapinin yalnızca geçmişi yorumlayan bir süreç değil; yeni ilişki deneyimlerinin yaşandığı sosyal bir alan olduğunu göstermektedir.
Modern psikodinamik yaklaşımda terapist, yalnızca yorum yapan kişi değil; güvenli bağlanma figürü, empatik kendilik nesnesi ve ilişkinin aktif katılımcısıdır.
Bu nedenle aktarım, biyolojik, gelişimsel, kişilerarası ve toplumsal süreçlerin kesişim noktasında yer alan dinamik bir fenomen olarak değerlendirilebilir.

SONUÇ

Aktarım, psikanalitik kuramın tarihsel gelişimi boyunca önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Freud'un bilinçdışı çatışmaları merkeze alan yaklaşımı, sonraki kuramcılarla birlikte aile ilişkileri, bağlanma örüntüleri, kendilik gelişimi ve kültürel bağlamı kapsayan daha geniş bir çerçeveye ulaşmıştır.
Bu derleme, aktarımın yalnızca bireyin geçmişini tekrar ettiği bir mekanizma olmadığını; aynı zamanda bireyin içinde bulunduğu sosyal dünyanın terapi ilişkisinde yeniden kurulduğu çok katmanlı bir psikososyal fenomen olduğunu göstermektedir.
Gelecekte yapılacak çalışmaların, aktarımın kültürlerarası farklılıklarını ve toplumsal bağlam içerisindeki değişkenliğini daha ayrıntılı incelemesi, psikodinamik psikoterapinin uygulama alanına önemli katkılar sağlayacaktır.

KAYNAKÇA

Aron, L. (1996). A Meeting of Minds. Analytic Press.
Bowlby, J. (1988). A Secure Base. Basic Books.
Fairbairn, W. R. D. (1952). Psychoanalytic Studies of the Personality. Routledge.
Fonagy, P., Gergely, G., Jurist, E. L., & Target, M. (2002). Affect Regulation, Mentalization, and the Development of the Self. Other Press.
Freud, S. (1912/1958). The Dynamics of Transference. Standard Edition, Vol. 12.
Kernberg, O. F. (1984). Severe Personality Disorders. Yale University Press.
Klein, M. (1952). The Development of Psychoanalysis. Hogarth Press.
Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. International Universities Press.
Masterson, J. F. (1988). The Search for the Real Self. Free Press.
Mitchell, S. A. (1988). Relational Concepts in Psychoanalysis. Harvard University Press.
Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. Hogarth Press.

Yeomans, F. E., Clarkin, J. F., & Kernberg, O. F. (2015). Transference-Focused Psychotherapy for Borderline Personality Disorder. American Psychiatric Publishing.